فصلنامه شماره پنجاه و هشت- بهار تا پاییز 93

فصلنامه فرهنگ، ادب و تاریخ 58

272
1393
72-70

فهرست مقاله ( مطلب ) :

بخش ویژه:

جریان‌های ادبی و هنری در سال‌های 1332-1320/محمد حسین خسروپناه

از شهریور ماه 1320 تا مرداد ماه 1332 نه تنها نظام مشروطۀ پارلمانی در ایران حاکم بود و روزنامه ها فارغ  از قید و بند سانسور منتشر می شدند و احزاب سیاسی و تشکل های صنفی  به طور گسترده فعالیت می کردند بلکه، برای اولین بار در ایران مبانی نظری چیستی هنر و اصول برخی از مکتب های هنری و ادبی مدرن مطرح و تبلیغ شد و تعداد زیادی داستان، رمان و شعر از نویسندگان و شاعران خارجی  به زبان فارسی منتشر شد. در همین دوره است که ادبیات و هنر خصلت ایدئولوژیک یافت و از آن به بعد ادبیات ایدئولوژیک به بخش غالب ادبیات (و تا حدود زیادی هنر) در ایران تبدیل گردید.در شکل گیری این وضعیت، نیروهای سیاسی و اجتماعی که در احزاب و روزنامه های مستقل گرد آمده بودند نقش و تأثیر اساسی داشتند که در این میان بیشترین سهم از آن حزب تودۀ ایران بود. در این مقاله علاوه بر بررسی مواضع ادبی و هنری حزب توده و تحول آن از تکثر ادبی به رئالیسم سوسیالیستی، به دیگر جریان های ادبی مطرح در آن دوره مانند انجمن جام جم، انجمن خروس جنگی و... هم پرداخته می شود.

هدایت در دارالمجانین جمالزاده/ فرهاد کشوری

مقاله نگاه تازه ای است به رمان دارالمجانین محمدعلی جمالزاده. این مقاله نظر جمالزاده را که علت نوشتن رمان را معرفی و شناخت هدایت به مردم ایران می داند، رد می کند و دارالمجانین را بازتاب نگاه عوامانه و نظر ادبای سنتی زمانه به صادق هدایت و آثارش می داند. نگاه و نظری که صادق هدایت را از شخصیت های آثارش جدا نمی دانست و او را چون بعضی از آن شخصیت ها دیوانه می پنداشت. رمان دارالمجانین برخلاف بعضی نظرها، نه سبب «بزرگی» هدایت بلکه اسباب تحقیر اوست.   

یادگار اقبال/ حسام الدین نبوی نژاد

مجلة یادگار که در سال‌های میانی دهة بیست خورشیدی به مدیریت عباس اقبال آشتیانی و همکاری محمد قزوینی، که از پیشروان تحقیقات ادبی و تاریخی بر پایه دستاوردهای نوین علمی بودند انتشار یافت، از زمرة مطبوعات ارزشمند و تاثیرگذار در تاریخ مطبوعات ایران بود. نویسنده در مقاله «یادگار اقبال» این نشریه را از حیث شکل، محتوا، شخصیت و اندیشه‌های مدیر مسئول آن که دیدگاه‌های حاکم بر مجله را نیز رهبری می‌کرد با توجه به ویژگی‌های اجتماعی و تاریخی آن دوران بررسی کرده است. 

جدال نو و کهنه در نخستین کنگرة نویسندگان ایران تیرماه 1325/ انوش صالحی

برگزاری نخستین کنگرۀ نویسندگان ایران در تیرماه 1325 واقعه ای مهم در تاریخ ادبی ایران است. برای اولین بار شمار زیادی از نویسندگان و شاعران ایرانی با آراء و عقاید گوناگون گردهم آمدند و مواضع و نظرات خود را دربارۀ ادبیات  مطرح کردند و عده ای از شاعران هم  آثار خود را در جلسه های کنگره خواندند. نخستین کنگرۀ نویسندگان ایران عرصۀ چالش بین نویسندگان و شاعران سنتی و تجددطلب بود و حاصل آن سخنرانی ها و نقدهای تند برخی از سخنرانان توانست به گسترش مفاهیم نو ادبی  همچون  نقد ادبی و زیبایی شناسی در ایران کمک کند. در این مقاله، چگونگی تشکیل و روند برگزاری نخستین کنگرۀ نویسندگان ایران، مباحث و مطالب مطرح شده در سخنرانی ها و ... بررسی شده است.

 شاعری که به او سوءقصد شد/ ملکوم کاولی/ احمد اخوت

این جستار به قلم ناقد امریکایی، ملکوم کاولی (1989-1898) از کتاب گل و برگ اثر خود او برگزیده شده است. نوشته‌ای است دربارة کتاب خاموشی دریا اثر هانری ورکور (نام مستعار ژان برولر از نویسندگان مطرح فرانسه از بنیانگذاران انتشارات نیمه شب که عمدتاً به ادبیات مقاومت فرانسه اختصاص داشت). خاموشی دریا را حسن شهید نورایی در آذرماه 1323 به فارسی ترجمه کرد. مترجم در مقدمة خود بر ترجمة این مقاله به این موضوع می‌پردازد که حسن شهید نورایی که بود و چرا روشنفکران ایرانی در دهة بیستم خورشیدی از این کتاب بسیار استقبال کردند و وصف حال خود و کشورشان را در این دریای خاموش دیدند.

گذری و نظری بر «شاهنامه در دوبازخوانی»/مهری بهفر

زنده یاد شاهرخ مسکوب چهره شناخته‌ شده‌ای در شاهنامه شناختی است. کتاب «در دوبازخوانی شاهنامه» آخرین اثر اوست که پس از مرگ وی به چاپ رسیده است. این کتاب شامل یادداشت های مسکوب است که در حاشیه شاهنامه‌های چاپ بروخیم  در خلال سال‌های اواخر دهه بیست و اوایل دهه سی و شاهنامه چاپ مسکو در سال‌های 1358 به بعد نوشته است. خانم دکتر مهری بهفر که ویراستار و تدوین کتاب را برعهده داشته در پیشگفتار خود ضمن بیان مطالبی در شناخت بیشتر شخصیت مسکوب تفاوت دیدگاه های ایدئولوژیک حاکم بر دو نوبت بازخوانی شاهنامه را که از خلال یادداشت ها حاصل می‌شود به قلم آورده است که به دلیل ارتباط با بخش ویژه این شماره باز چاپ شده است.

نگاهی به روزنامة چلنگر 1332-1329/ سیاوش رنجبر دائمی

طنز سیاسی در مطبوعات ایران از جایگاه ویژه ای برخوردار است.در ایران مانند دیگر کشورها، احزاب و جریان‌های سیاسی برای تبلیغ و ترویج دیدگاه ها و مواضعشان، نقد و ستایش خود و متحدانشان و تخریب رقیبان و مخالفان از طنز و هزل استفاده کرده‌اند. "روزنامه چلنگر"  که در سال های  1329ـ1332 به همت محمد علی افراشته در تهران منتشر می شد، نه تنها از مشهورترین جراید طنز سیاسی و اجتماعی ایران است که از مهمترین و تأثیرگزارترین آنها هم هست. علیرغم چنین جایگاهی، تاکنون این روزنامه مورد نقد و بررسی قرار نگرفته است. در این مقاله دلایل و چگونگی انتشار روزنامه چلنگر، مباحث و مطالب آن به طور مشروح بررسی شده است.

  داستان توده‌ای ابراهیم گلستان/ شاپور بهیان

دهه 1320 دهه پرالتهابی در تاریخ ایران است. دراین دهه متفقین وارد ایران می‌شوند. رضاشاه تبعید می‌شود ؛ احزابی مثل حزب قدرتمند  حزب توده ایران به‌وجود می‌آید که با وجود نفوذ زیاد در فضای فکری و فرهنگی و سیاسی ایران، گرایش به حمایت از سیاست‌های شوروی در ایران و در جهان دارد. حزب از سیاست‌های شوروی در مورد امتیاز نفت شمال و قضیة آذربایجان حمایت می‌کند. قدرت حزب  توده در ایران تا حد زیادی وابسته به حضور نیروهای شوروی در ایران است. از اینرو تعداد بیشماری از اعضاء و هواداران نگران این مسأله‌اند که بعد از رفتن شوروی‌ها از ایران برای آنها چه پیش خواهد آمد. آنها منتظر اقدام‌های عملی‌تری از جانب حزب اند در جهت به دست گرفتن قدرت.قیام افسران خراسان نیز به این دلیل صورت می‌گیرد. حزب قیام را نکوهش می‌کند و آن را فتنه‌گرایانه می‌خواند.با رفتن نیروهای شوروی از ایران، قدرت حزب نیز روبه کاهش می‌گذارد.زمزمه دستگیری اعضاء و هواداران حزب درایران به گوش می‌رسد. نارضایتی‌ها همراه با مناقشه‌ها و بحث‌هایی در زمینه صلاحیت سران حزب  شکل می‌گیرد. حزب اعلامیه می‌دهد مبنی براینکه خود را از اعضای فرصت‌طلب تصفیه خواهد کرد. ضمن این‌که باز بر سیاست‌های مداراآمیز و اصلاح‌طلبانه خود و دوری از هرگونه اقدام برای تغییر وضعیت اجتماعی سیاسی کشور تاکید می‌کند.این واکنش‌ها موجب احساس سرخوردگی و سردرگمی و شکست به عنوان احساسی عمومی در میان طرفداران حزب توده می‌شود.از جمله آثاری که این احساس عمومی به خوبی در آنها منعکس شده است مجموعه داستان آذر، ماه آخر پاییز (1327) از ابراهیم گلستان است.فضای این اثر متاثر است از فضای شکست مبارزه و شکنجه و مرگ آدم‌ها بعد از خروج شوروی از ایران .داستان‌های این مجموعه به‌طور کلی با دو مسأله اصلی روبرویند. انتخاب میان گذشته و آینده یا فردا. انتخاب میان اقدام یا دست شستن از اقدام و انتظار برای رسیدن به زمانی که دیگر باید وارد کارزار شد.پاسخ این سوال‌ها را یک صدای بی‌ترس و مطمئن به خود می‌دهد که کنش داستان را هدایت می‌کند. او شخصیت‌های متزلزل و احساساتی  را که یا بریده‌اند یا خواهان اقدام عاجل‌اند سرزنش می‌کند و آدم‌هایی را که نماینده فردا هستند می‌ستاید. چون آنها می‌دانند باید برای رسیدن به این فردا صبر و حوصله پیشه کنند.این داستان‌ها تابع یک الگوی کلی روایت هستند و آن الگوی داستان‌های رئالیست سوسیالیستی است ؛ یعنی رابطه شاگرد و استاد. با این تفاوت که در این مجموعه استاد جزء اشخاص داستان نیست و در بیرون از کنش داستان قرار دارد.

پیک صلح/ محسن رزمجو

"هدفمندی و جانبداری سیاسی و اجتماعی ادبیات و هنر" که  بن مایه رئالیسم سوسیالیستی است از سال 1327 از سوی حزب تودۀ ایران تبلیغ و ترویج شد. این نظریه ادبی و هنری که از سال 1328 به بعد به طور گسترده تبلیغ شد تا چندین دهۀ بعد گرایش غالب بر ادبیات و هنر ایران بود و هنوز هم، هرچند به صورت گرایشی فرعی، کم و بیش مورد توجه شماری از نویسندگان و هنرمندان ایران است. روزنامۀ ادبی و هنری "پیک صلح" که در سال 1328 در تهران منتشر شد از اولین جرایدی بود که رئالیسم سوسیالیستی رادر ایران  به طور گسترده تبلیغ و ترویج کرد و جراید بعدی پیرو رئالیسم سوسیالیستی از سرمشقی که پیک صلح ارائه کرده بود پیروی کردند. در این مقاله مباحث و مطالب روزنامه پیک صلح در سال های 1328ـ 1329 در خصوص مبانی نظری هنر،داستان، شعر، نقاشی و سینما بررسی شده است.

مقاله‌ها:

گورستان غریب/ احمد اخوت

این مقاله تاملی است بر گورستانی که مردگان گمنام و دور از وطن خویش را در آن دفن می‌کنند و در بیشتر نقاط جهان چنین جایی وجود دارد. اینجا در اصل مزرعة کوزه‌گری بوده و کوزه‌گران (پاترها) از خاک سرخش کوزه می‌ساختند؛ محلی نزدیک اورشلیم که کاهنان یهود با پول یهودای اسخریوطی خریدند که جایی باشد برای دفن غریبان و افراد غیریهودی. این مقاله در حقیقت پیوستی هم هست بر شعر هنوز می‌بارد (که ترجمه‌اش در همین شمارة زنده رود آمده است) اثر ادیت سیت ول شاعر انگلیسی (به ترجمة عباس صفاری) که او در شهرش از دشت پاتر (نام دیگر گورستان غیریبان) سخن می گوید و مقالة حاضر می‌تواند نور بیشتری بر هنوز می‌بارد بتاباند

گاو ماه و اسب راهوار خورشید/ جوزف کمپبل/ محمدعلی موسوی فریدنی

«نقاب‌های خدا» مهم‌ترین اثر جوزف کمپبل اسطوره‌شناس امریکایی است که در چهار جلد نگارش یافته است. ترجمه این کتاب به قلم محمدعلی موسوی فریدنی نزدیک به اتمام است. مقاله «گاو ماه و اسب راهوار خورشید» از بخش دوم از جلد چهارم این کتاب که به اساطیر خلاق اختصاص دارد انتخاب شده است. در این مقاله کمپبل براساس نقوش بشقاب‌های بازمانده از حدود 1000 سال پیش در اروپا به عنوان نماد قدرت سپس به تجزیه و تحلیل «گوئرنیکا» مشهورترین اثر پابلوپیکاسو پرداخته و جنبه‌های نمادین آن را به طور مشروح بیان می‌کند.

برای انتقام گرفتن از واقعیت می‌نویسم/ فرانسین دوپِلسیکس گِری/ بهرام فرهنگ

فرانسین دو پلسیکس گرِی نویسندۀ بیش از 10 کتاب (از جمله چهار رمان)، منقد ادبی، و مدرس ادبیات در چندین دانشگاه معتبر آمریکا در این مقاله (دردل­نامه؟) از عشق و علاقۀ خود به نویسندگی از زمان کودکی و مشکلات و موانع فراوانی که بر سر راهش بوده است سخن می­گوید. او در این مطلب با فروتنی به نقاط ضعف گذشته و حال خود (با آنکه اکنون نویسندۀ سرشناسی به شمار می­آید) اذعان می­کند و تجربیات و نظرات ارشادیَش را در اختیار نویسندگان جوان می­گذارد.

ادبیات داستانی و نمایشی دورة پهلوی اول/مشیت علایی

نویسنده با اشاره ای کوتاه به حوادث سیاسی و اجتماعی پس از مشروطه تا به قدرت رسیدن رضاشاه به بررسی ادبیات داستانی و نمایشنامه‌‌‌‌‌‌‌‌های نوشته شده و به نمایش درآمده در دوران پهلوی اول می‌پردازد و با تجزیه و تحلیل این آثار تفکر و نگرش نویسندگان آن‌ها چون ملی‌گرایی و... را که دیدگاه غالب بر رمان‌ها و نمایشنامه‌های آن دوره است مورد نقد و بررسی قرار می‌دهد.

قرائت شهر در رمان جن‌نامه/ حسین پیرزاده

حسین پیرزاده مقاله خود را با این جمله از لوفور آغاز می‌کند که «شهر نوشتاری حک شده بر زمین است» و براساس آن روایتی از دو شهر آبادان و اصفهان را که هر دو پیشرو در صنعتی شدن و جنبش‌های اجتماعی با گسست از شهر سنتی هستند برپایه داستان «جن‌نامه» اثر هوشنگ گلشیری بررسی می‌کند و در آن قواعد و قوانین حاکم بر نوشتار این دو شهر را که با یکدیگر تفاوت جدی دارد و بازتاب آن در شخصیت‌های رمان با دو سبک زندگی متفاوت را تشریح می‌کند.