فصلنامه شماره پنجاه و دو- پاییز و زمستان89

فصلنامه ادب، فرهنگ و تاریخ (52)

326
56-57
احمد اخوت، امیرحسین افراسیابی، وحید افتخارزاده، شاپور بهیان، آندره پی یر دوماندیارگ، عزیز ترسه، رحمان چوپانی، محمدحسین خسروپناه، آندره الکساندرویچ ژدانف، انوش صالحی، احسان طبری، بهرام فرهنگ، محمدتقی قزلسفی، فرهاد کشوری، یونس گرامی، منصور ململی، احمد نامداریان، حسام الدین نبوی نژاد، ناصر نبوی، مجید نفیسی، داوود نوروزی،ترایس هلند

فهرست مقاله ( مطلب ) :

از باب اشاره...
هنر و ادبیات در طول تاریخ و در ارتباط با حکومتها روند یکسان و متعادلی نداشته
است. آثار نوشتاري قبل از اختراع چاپ به دلیل بیسوادي عامه و تعداد اندك نسخههاي
خطی نقش و تاثیر اساسی در میان تودهها نداشت، از این رو کمتر حساسیت حاکمان و
دولتمردان را برمیانگیخت. اما تحولات ناشی از صنعت چاپ و گسترة انتشار آثار
مکتوب، به ویژه ادبیات، که به هر حال خوانندگان بیشتري را به دنبال میکشید و بعضاً
موجب حرکتهاي انفعالی اعم از فکري یا عملی در میان مردم میشد، باعث گردید که
حکومتها حیطۀ اقتدار و سلطۀ خود را به این پهنه گسترش دهند که رایجترین و
شناخته شدهترین شیوة آن سانسور است.
اما گاه حکومتها پا از این مرحله نیز فراتر نهاده و از طریق دستورالعملها و
بیانیهها الزاماتی را براي آفرینندگان آثار هنري و ادبی ایجاد و آنها را به رعایت
بایدها و نبایدها و شایستها و ناشایستها ملزم کرده و میکنند.
تاریخ، خشنترین و آمرانهترین این شیوهها را در دوران حکومت بلشویکها در اتحاد
جماهیر شوروي به ویژه در دوران استالین شاهد بود. دورانی که به رئالیسم سوسیالیستی
شناخته شده و در آن آثار ادبی ناهمخوان با این شیوه نه تنها دستخوش اعمال نظرها و
حتی ممنوعیت از انتشار بود بلکه جان بسیاري از خالقان آنها را نیز گرفت.
بخش ویژة این شماره که اختصاص به بررسی این گونۀ ادبیات دارد شامل دو قسمت است:
یکی رئالسیم سوسیالیستی در دوران حکومت شوروي و دیگري تاثیر و حضور آن در ایران.
در بخش نخست با 11 مقاله ابتدا مبانی نظري رئالیسم سوسیالیستی و خاستگاههاي آن
روند تاریخی برگزاري کنگرههاي 1925 و « کنگرة نویسندگان » آمده است. سپس در مقالۀ
1932 که مصوبۀ کنگرة اخیر سرآغاز رسمیت یافتن رئالیسم سوسیالیستی بود را همراه با
نقطه نظرهاي نویسندگان شرکت کننده در کنگره خواهید خواند.
ترجمۀ سخنرانی ژدانف دبیر و نظریهپرداز حزب « مسئولیت نویسندگان شوروي »
کمونیست شوروي خطاب به مجمع نویسندگان لنینگراد در سال 1946 است که از
ماهنامه مردم (سال 1326 ) نقل شده است. این مقاله داراي مقدمهایست که مترجم در آن
ضمن تایید دیدگاههاي سخنران به عنوان بهترین شیوة ادبی، معرفی و ضرورت پیروي از
فصلنامه زندهرود ●6
آن را براي نویسندگان ایرانی مورد تاکید قرار داده است.
جزءنگاري رئالیسم سوسیالیستی بر « دودکش لوبیانکا » و « داستان بایگان » دو مطلب
زندگی و شخصیت و آثار نویسندگان مخالف با این شیوه است که سرنوشت محتوم و
زندگی دردناك ایزاك بابل است در قالب داستان. « انکار » . غمباري جز اعدام نداشتهاند
فادایف که سالها رئیس اتحادیۀ نویسندگان شوروي و مجري دستورهاي حزب و
استالین بود پیش از خودکشی نامهاي از خود بر جاي نهاد که در حقیقت ندامت نامۀ
اوست از عملکرد خود و اقرار بر نادرستی ادبیات فرمایشی. این نامه به همراه گزارش
سایه » آمده است. در مقالۀ « خودکشی فادایف » کا.گ.ب از خودکشی فادایف در مقالۀ
اثر فادایف، اصول رعایت شده در « گارد جوان » نویسنده بر پایۀ رمان « روشن گارد جوان
یک رمان رئالیست سوسیالیستی را به گونهاي متفاوت پیش روي خواننده نهاده است.
واکنشی است در برابر رئالیسم سوسیالیستی که توسط هنرمندان و نویسندگان « هنر کیچ »
شوروي در دهههاي 60 و 70 قرن بیستم به کار برده شد. این هنر همراه با نقد و تفسیر اشعار
گزارش بسیار مختصر « مسکو- پتربورگ » . کیبیروف شاعر معاصر شوروي معرفی شده است
دیدار نویسندة این یادداشت از این دو شهر است آمیخته با ذهنیات و دیدگاههاي شخصی.
پیدایش این شیوه در ایران از « سرآغاز رئالیسم سوسیالیستی در ایران » در قسمت دوم در مقالۀ
نوشته احسان طبري را که متاثر از « صادق هدایت » منظر تاریخی توضیح داده شده است. مقالۀ
همین دیدگاه است به عنوان نمونه به نقل از ماهنامه مردم (سال 1326 ) آوردیم. در دو مقاله
تاثیر رئالیسم سوسیالیستی « رئالیسم سوسیالیستی در نشریۀ کار » و « رئالیسم سوسیالیستی در عمل »
در دیدگاههاي دو جنبش چپ ایران (حزب توده- فدائیان خلق) بررسی شده است.
شاید امروز رئالیسم سوسیالیستی در روسیه جایگاهی نداشته باشد اما تفکر حاکم بر این
شیوه را هنوز هم می توان در جاي جاي جهان و حتی نویسندگان و هنرمندان دید و یافت.
همین نکته کافی است تا بر بررسی و شناخت بیشتر این گونۀ ادبیات تاکید بورزیم.
مدیر مسئول